თანამედროვე ჟურნალისტიკა: ეპოქის გამოწვევები და ობიექტურობის ძიება
© photo: Sputnik / Stringer
გამოწერა
მედიის ტრანსფორმაცია, გეოპოლიტიკური ზეწოლა და ბალანსის ძიება — ეს იყო მთავარი თემები თბილისში გამართული მრგვალი მაგიდის სახელწოდებით „საინფორმაციო დღის წესრიგის გამოწვევები.
ობიექტური კონტენტი და ფეიკები საქართველოსა და რუსეთის ირგვლივ“, რომელშიც მონაწილეობა წამყვანმა ჟურნალისტებმა, მედიაექსპერტებმა და პოლიტოლოგებმა მიიღეს.
ღონისძიებას უძღვებოდა გაზეთ „სვობოდნაია გრუზიას“ მთავარი რედაქტორი ტატო ლასხიშვილი.
„თავისუფლების ილუზია: საბჭოთა პროპაგანდიდან დასავლურ კლიშეებამდე“
როგორც პოლიტოლოგმა და გლობალური კვლევების ცენტრის დირექტორმა ნანა დევდარიანმა აღნიშნა, იყო დრო, როდესაც ცენზურა და ინფორმაციაზე კონტროლი მხოლოდ საბჭოთა მემკვიდრეობად ითვლებოდა, ხოლო „რკინის ფარდის“ მიღმა, როგორც მიიჩნეოდა, სიტყვის აბსოლუტური თავისუფლება სუფევდა. თუმცა, XXI საუკუნის რეალობა გაცილებით რთული აღმოჩნდა. დღეს გლობალური ჟურნალისტიკა სულ უფრო ხშირად ავრცელებს მზა კლიშეებს, სადაც ვირტუალური ნარატივები და PR-სტრატეგიები სრულად ანაცვლებს რეალურ ფაქტებს, სიძულვილის ენის აშკარა გამოვლინებები კი დემოკრატიის შესახებ ლოზუნგებით ინიღბება.
„დღეს წამყვანი ეროვნული მაუწყებლები უცხოეთზე ამბებს აუცილებლად ამერიკულ ან ბრიტანულ წყაროებზე დაყრდნობით ავრცელებენ — ანუ მასალა ითარგმნება: იქ რასაც იტყვიან, ჩვენთანაც იგივე ითარგმნება. მასალაში არ არის გაშუქებული საპირისპირო აზრი ან სხვა მხარის პოზიცია. ეს მედიასაშუალებები მზა კლიშეებს აწარმოებენ, ხდება მათი ტირაჟირება. ეს სამწუხარო რეალობაა“, — განაცხადა დევდარიანმა.
მისი თქმით, თანამედროვე ციფრულ ეპოქაში PR-სპეციალისტებისა და ბლოგერების მიერ შექმნილმა ვირტუალურმა ნარატივებმა სრულად განდევნა რეალური ფაქტები; შედეგად, ჟურნალისტიკა რეალობის ასახვის ნაცვლად გადაიქცა რბოლად სიჩქარისა და სხვისი დაკვეთების შესრულებად.
„აქ უკვე მიდის შეჯიბრება დროსთან - ვინ უფრო სწრაფად გამოუშვებს კონტენტს. ის კი, რაც სინამდვილეში მოხდა, ყოველგვარ აზრს კარგავს. ჟურნალისტიკა აღარ არის ის სფერო, რომელიც რეალურ მოვლენებს ასახავს, ის ასახავს რეალურ დაკვეთებს, რომლებსაც გარედან იღებს“, - განაცხადა მან.
ნანა დევდარიანი. გაზეთ „სვობოდნაია გრუზიას“ მიერ ორგანიზებული პოლიტოლოგთა და ექსპერტთა მრგვალი მაგიდა.
© photo: Sputnik / Stringer
დევდარიანმა ხაზი გაუსვა საშიშ ტენდენციას: ქვეყანაში სწრაფად ვრცელდება სიძულვილის ენა, ხოლო ისინი, ვისაც საკუთარი პრივილეგირებული სტატუსის დაკარგვის ეშინია, ცდილობენ საზოგადოებას თავს მოახვიონ თამაშის საკუთარი წესები.
მან განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა რუსოფობიური რიტორიკისა და განსხვავებული აზრის მქონე პირთა იარლიყებით შემკობის პრაქტიკის უპრეცედენტო ზრდაზე — მოვლენებზე, რომელთა მსგავსი 2008 წლის მოვლენების შემდეგაც კი არ დაფიქსირებულა. დევდარიანი სახელმწიფოს საკუთარი იდეოლოგიის თავსმოხვევის ნაცვლად, ფასილიტატორის როლის შესრულებას სთავაზობს - ხელი შეუწყოს ერთობლივი მედიაპროექტების განვითარებას ჯანსაღი პროფესიული თანამშრომლობის აღსადგენად.
თანამედროვე ჟურნალისტიკის გამოწვევები
მრგვალი მაგიდის მონაწილემ და საინფორმაციო სააგენტო NewsPress-ის მთავარმა რედაქტორმა ალეკო ჩუბინიძემ მიმოიხილა თანამედროვე ჟურნალისტიკის წინაშე მდგარი გამოწვევები. მან აღნიშნა, რომ სისწრაფის დევნამ, „ყვითელი ამბების“ სიჭარბემ და მიზნობრივმა პიარ-კამპანიებმა ფაქტობრივად გაანადგურა მაღალი ხარისხის ანალიტიკა და საზოგადოებისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი თემები მეორე პლანზე გადაწია.
„ჟურნალისტიკა დღეს მნიშვნელოვანი გამოწვევების წინაშე დგას, რაც უპირველეს ყოვლისა ტექნოლოგიური ცვლილებების უდიდესი როლითაა განპირობებული. მაშინ, როდესაც სულ რამდენიმე ათეული წლის წინ ინფორმაციის მთავარ წყაროებს გაზეთები, რადიო და ტელევიზია წარმოადგენდა, დღეს ჩვენ ინფორმაციული ზვავის მომსწრენი ვართ“, — განაცხადა ჩუბინიძემ.
მან აღნიშნა, რომ ინფორმაცია მრავალი არხის მეშვეობით ვრცელდება და, სამწუხაროდ, ხშირად გადაუმოწმებელი რჩება — ეს პრობლემა გლობალურ ჟურნალისტიკას ეხება და არა მხოლოდ ქართულ სექტორს.
გარდა ამისა, მთავარი რედაქტორი მიიჩნევს, რომ საქართველოში ინფორმაციის სარწმუნოების მარეგულირებელი ნორმების არარსებობა და საზოგადოების ინტერესი სენსაციური მასალების მიმართ ხელს უწყობს საეჭვო რეპუტაციის მქონე მედიაპლატფორმების დომინირებას, რომლებიც ხშირად დაკვეთილ კონტენტს აქვეყნებენ. სიღრმისეული ანალიზისადმი ინტერესის კლებასთან ერთად, ქვეყნისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი საკითხები მეორეხარისხოვანი თემების ჩრდილში ექცევა.
ალეკო ჩუბინიძე. პოლიტოლოგებისა და ექსპერტების მრგვალი მაგიდა, რომელიც ორგანიზებული იყო გაზეთ „სვობოდნაია გრუზიას„ მიერ
© photo: Sputnik / Stringer
მან ასევე აღნიშნა, რომ მიზანმიმართული პიარ-კამპანიების გამო საზოგადოება ხშირად შეცდომაში შეჰყავთ და დეზინფორმაციის მსხვერპლი ხდება.
„რაც შეეხება ქვეყნის ობიექტურ იმიჯს საერთაშორისო მედიასივრცეში — ჩემი დაკვირვებით, ის, სამწუხაროდ, ვერ ასახავს ადგილზე არსებულ რეალურ ვითარებას. სახელმწიფომ ამ საკითხს ყურადღება უნდა მიაქციოს, რათა საერთაშორისო თანამეგობრობა დეზინფორმაციის გავლენის ქვეშ არ მოექცეს“, — განაცხადა მან.
რეპუტაციული ზიანი: რატომ გამოიწვია კატასტროფა ქართულ მედიაში რადიკალურმა დაპირისპირებამ
რადიკალური პოლიტიკური დაპირისპირების ქართულ მედიასივრცეში გადმოტანამ „სიძულვილის ენის“ უპრეცედენტო ზრდა გამოიწვია და ჟურნალისტები პარტიული დღის წესრიგის გამტარ ინსტრუმენტებად აქცია; ამან კი პროფესიული სტანდარტების სრული კრახი და პრესისთვის უდიდესი კატასტროფა, ხოლო საზოგადოებაში ნდობის სრული დაკარგვა გამოიწვია, განაცხადა საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის სამეურვეო საბჭოს წევრმა ბონდო მძინარიშვილმა.
„საბოლოო ჯამში, ჩვენ ვხედავთ მედიის ინსტრუმენტალიზაციას. ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ვაკვირდებით, როგორ იქცნენ ჟურნალისტები კონკრეტული პოლიტიკური დღის წესრიგის აღმსრულებლებად, და ამ დროს ცდილობდნენ, თავი ობიექტურ და მიუკერძოებელ ფიგურებად წარმოაჩინონ. პოლიტიკოსებმა დაკარგეს პოლიტიკოსის სტატუსი, ჟურნალისტებმა კი — ჟურნალისტის (თუმცა, რა თქმა უნდა, ეს ყველას არ ეხება). შედეგად მივიღეთ საზოგადოების უნდობლობაა. ეს კი უდიდესი კატასტროფაა, რაც შეიძლება ჟურნალისტს თავს დაატყდეს“, — განაცხადა მძინარიშვილმა.
მისი თქმით, პროფესიული საქმიანობის გამოწვევები სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ საქართველოში ჟურნალისტური საქმიანობის სტანდარტები სრულად არის დარღვეული.
პროექტებზე ორიენტირებული მედიიდან — სახელმწიფო იდეოლოგიამდე
ამავდროულად, ჟურნალისტი და პროდიუსერი ოთარ შაორშაძე მიიჩნევს, რომ თანამედროვე მედიასაშუალებები ზედაპირულ, ხანმოკლე პროექტებად იქცა, რომლებიც სრულიად მოწყვეტილია ქვეყნის რეალურ პრობლემებსა და ხალხის გასაჭირს. ეს ვითარება ფუნდამენტურ რეფორმას მოითხოვს — დაწყებული მაუწყებლებისთვის განათლების მკაფიო მანდატების შემუშავებით და დამთავრებული ისეთი მყარი სახელმწიფო იდეოლოგიის ჩამოყალიბებით, რომელიც ახალგაზრდა თაობას კრიტიკულ აზროვნებას დაუბრუნებდა.
„რა ხდება დღეს მედიაში? მხოლოდ პროექტებია; არსად არაფერი ითქმის იმ ტკივილზე, რომელიც ერს თავიდან ბოლომდე აწუხებს. არ ყალიბდება სახელმწიფო იდეოლოგია —რას ვაშენებთ ან რისთვის ვაშენებთ. რა არის კარგი ჩინეთში ან რა იყო კარგი საბჭოთა კავშირში. გაიზარდა თაობა, რომელსაც ამ ყველაფერზე წარმოდგენაც კი არ აქვს“, — განაცხადა შაორშაძემ.
ბონდო მძინარიშვილი. გაზეთ „სვობოდნაია გრუზიას“ მიერ ორგანიზებული პოლიტოლოგთა და ექსპერტთა მრგვალი მაგიდა
© photo: Sputnik / Stringer
მისი თქმით, სიღრმისეული ისტორიული ანალიზის არარსებობა იწვევს იმას, რომ ახალ თაობას წარსულის შესახებ ზედაპირულ სტერეოტიპებს აწვდიან. კრიტიკული აზროვნების უნარის არმქონე ადამიანები ადვილად ითვისებენ ერთ, მზა ნარატივს და კარგავენ ალტერნატიული მოსაზრებების განხილვის უნარს, რის შედეგადაც სრულად კმაყოფილდებიან იგივე რუსეთის შესახებ თავსმოხვეული აღქმით.
ჟურნალისტი მიიჩნევს, რომ თანამედროვე პრესა მოვლენებს მხოლოდ ზედაპირულად აღწერს და დაკარგული აქვს სიღრმისეული კვლევებისა თუ მოსაზრებათა მრავალფეროვნება. ამ პრობლემის მოგვარება შესაძლებელია საზოგადოებრივ მაუწყებელზე სერიოზული ისტორიული გადაცემების დაწყებითა და სპეციალური საბჭოს შექმნით, რომელიც ხელს შეუწყობდა თემების დაგეგმვას ნამდვილად მაღალი ხარისხისა და სანდოობის მქონე კონტენტის შესაქმნელად.
ჟურნალისტიკა, როგორც დიპლომატიის ხელოვნება
მრგვალი მაგიდის მონაწილე, საინფორმაციო სააგენტო „რეპორტიორის“ დირექტორი და ჟურნალისტთა ფედერაციის ხელმძღვანელი გიორგი მამაცაშვილი მიიჩნევს, რომ იმ დროს, როდესაც თანამედროვე მედიასაშუალებები პოლიტიკურ მიზანშეწონილობას ემსახურებიან და სიძულვილის ენას ავრცელებენ, მეზობლებთან ურთიერთობაში არსებული კრიზისის დაძლევის ერთადერთი გზა არის გონივრული ჟურნალისტიკა, რომელიც ეფუძნება დიპლომატიურ პრინციპებს და თავისუფალია თავსმოხვეული რუსოფობიური იარლიყების შიშისგან.
„ამ ქვეყანას დღეს გონივრული ჟურნალისტიკა სჭირდება; მხოლოდ ამის შემდეგ შეგვიძლია ვისაუბროთ დიალოგსა და ურთიერთობების გაღრმავებაზე. სანამ ვიქნებით აყოლილი პოლიტიკურ მიზანშეწონილობას, არაფერი გამოვა. ჟურნალისტიკის მთავარი როლი შესაძლებლობების შექმნა უნდა იყოს. რუსეთთან ურთიერთობები დიალოგის გარეშე ვერ მოგვარდება“, — განაცხადა მამაცაშვილმა.
მისი თქმით, სასკოლო განათლებაში არსებული ხარვეზების გამო, ახალგაზრდა რეპორტიორები სენსაციურობისკენ სწრაფვისას ხშირად არღვევენ ეთიკის ელემენტარულ ნორმებს და ავიწყდებათ, რომ ჟურნალისტიკა დიპლომატიურ მიდგომას მოითხოვს. მედიასივრცისა და საჯარო დისკურსის მთავარ პრობლემად იქცა სიძულვილის ენა და იარლიყების აგრესიული გამოყენება — ტენდენცია, რომელიც პარტია „ქართული ოცნების“ ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ გაძლიერდა.
მამაცაშვილს მიაჩნია, რომ საზოგადოება და მედია ანტირუსული დღის წესრიგის მძევლები გახდნენ: „პრორუსულობის“ იარლიყის მიწებების შიშით, პროფესიონალთა უმეტესობას ეშინია მოსკოვში გამართულ მედიაფორუმებში მონაწილეობა ან დიალოგში ჩართვა, მაშინ როდესაც სხვა დედაქალაქებთან მსგავსი კონტაქტები სრულიად ნორმალურ მოვლენად აღიქმება.
„ჩვენ ანტირუსული ნარატივის მძევლები ვართ. ხვალ რუსეთში მედიაფორუმი რომ გაიმართოს, მონაწილეობაზე უარის მთქმელთა 90% ამას სწორედ „პრორუსულობის“ (რუსოფილობის) იარლიყის მიწებების შიშის გამო გააკეთებდა. ბოლოს და ბოლოს, შეგიძლია გაემგზავრო ბაქოში, კიევსა თუ მინსკში, მაგრამ მოსკოვში ვერ წახვალ ისე, რომ „პრორუსულობის“ იარლიყის მიწებების რისკის წინაშე არ დადგე“, — განაცხადა მან.
გიორგი მამაცაშვილი. გაზეთ „სვობოდნაია გრუზიას“ მიერ ორგანიზებული პოლიტოლოგთა და ექსპერტთა მრგვალი მაგიდა
© photo: Sputnik / Stringer
მრგვალი მაგიდის ყველა მონაწილე შეთანხმდა, რომ ასეთი მედიაშეხვედრებისა და ექსპერტული დისკუსიების ჩატარებას დღეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს თანამედროვე პრესის წინაშე არსებული ღრმა კრიზისის დასაძლევად. სწორედ ამ ფორუმებზე იქმნება პირობები ნამდვილი პროფესიული კონტაქტისთვის, რომელსაც შეუძლია საინფორმაციო ველის გაწმენდა თავსმოხვეული პოლიტიკური იარლიყებისგან, სიძულვილის ენისა და უცხო კლიშეების ბრმა ტირაჟირებისგან.
მხოლოდ ღია და გონივრული დიალოგის საშუალებით შეუძლია ჟურნალისტურ საზოგადოებას აუდიტორიის ნდობის აღდგენა, ფუნდამენტური პროფესიული სტანდარტების დაბრუნება და საზოგადოების წინაშე არსებული რეალური პრობლემების გაშუქება.
